2.3.4 Externe, geografisch aangepakte inventarissen

Ook provinciale en gemeentelijke overheden werken vaak intensief aan inventarisprojecten. Meestal gebeurt dit rond een bepaald thema binnen een geografische afbakening.

Hieronder volgt een (niet-exhaustief) overzicht van bestaande, lokale inventarisprojecten die van een geografische afbakening vertrekken en die daarbinnen een overzicht bieden van alle waardevolle bouwkundige erfgoed. Een belangrijke bron van informatie voor het opstellen van deze lijst was het verslagboek van de VCM-ontmoetingsdag rond niet-beschermd bouwkundig erfgoed 1.

1 Provincies

Het grootschalige databankproject 'ErfgoedLimburg.be' is een van de meest opvallende inventarisatieprojecten van de laatste jaren. De provincie Limburg tracht de verschillende inventarissen van het onroerende, roerende en immateriële erfgoed betreffende de provincie te centraliseren in een nieuw daarvoor ontwikkelde, aan de Art and Architecture Thesaurus (AAT) gekoppelde inventarisdatabank. Momenteel is men bezig met de inventarissen van de musea. Er wordt samengewerkt met de provincies Vlaams-Brabant en Oost-Vlaanderen. Op dit moment komt het onroerend erfgoed nog niet aan bod. Het VIOE wordt op de hoogte gehouden, zodat een samenwerking onmiddellijk kan opgestart worden wanneer de centralisatie van inventarisgegevens van onroerend erfgoed opgestart wordt.

De provincies Oost-Vlaanderen en Antwerpen geven erfgoed- en cultuurgidsen uit, waarin regelmatig publicaties worden gemaakt die zich baseren op het inventariseren van een deel van het bouwkundig patrimonium. 2 3 4 5

2 Steden en gemeenten

Het verslagboek van VCM geeft een overzicht van alle gemeentelijke initiatieven omtrent niet-beschermd bouwkundig erfgoed, waaronder talrijke inventarisatieprojecten. 6

In het kader van de actualisatie van inventarisgegevens van Bouwen door de Eeuwen heen kwam voor de steden Gent, Antwerpen, Mechelen en Kortrijk op een spontane manier een samenwerking met het VIOE tot stand. Door hun gedetailleerde kennis van de bestaande inventarisgegevens kon het VIOE heel goed helpen bij het opzoeken van juiste adressen of statussen. Tevens werden afspraken gemaakt rond de inhoudelijke aanvulling van de bestaande gegevens. Antwerpen en Gent hebben bijvoorbeeld gespecialiseerde ambtenaren in dienst die in de nabije toekomst eigen inventarisprojecten zullen opstarten die onmiddellijk naar de inventarisdatabank van het VIOE kunnen terugvloeien, zodat de juridische vaststelling van deze panden mogelijk gemaakt wordt.

De West-Vlaamse gemeente Zedelgem (nog niet opgenomen in de reeks Bouwen door de Eeuwen heen) maakte zelf een lijst met waardevol niet-beschermd bouwkundig erfgoed in de gemeente en stelde die in Word-formaat ter beschikking aan het VIOE .
Een schitterend initiatief is de inventaris van het bouwkundig erfgoed die Sarah Willems in 2004-2006 in opdracht van de gemeente Koksijde maakte. In het kader van het "Cultuurbeleidsplan Koksijde 2003-2007" stelde het gemeentebestuur de kunsthistorica aan voor de aanvulling van de bestaande inventarisgegevens met nieuw materiaal. Koksijde werd in de reeks Bouwen door de Eeuwen heen in boekdeel 8n opgenomen, een publicatie die dateert van 1982. De uitgebreide, systematische herinventarisatie door Sarah Willems, bestaande uit veldwerkfiches, archiefmateriaal en foto's van alle interessante gebouwen in de gemeente, wordt door de gemeente digitaal bewaard . Deze databank zal de basis vormen van een lokaal beleid rond bouwkundig erfgoed en wordt in functie van de opmaak van Gemeentelijke Ruimtelijke Uitvoeringsplannen digitaal in kaart gebracht. Ter gelegenheid van Open Monumentendag 2006 verscheen tevens een boek onder de titel "Koksijde, een bewogen architectuurgeschiedenis." 7 Het boek is opgevat als een chronologisch overzicht van de architectuurgeschiedenis van Koksijde. Het bevat een ruime selectie van de waardevolle gebouwen in Koksijde, gebaseerd op de informatie uit het inventarisproject. Het is een toegankelijke publicatie, die de geschiedenis van de oorspronkelijke kerkdorpen Koksijde, Oostduinkerke en Wulpen en hun uitbouw tot bloeiende badplaatsen toelicht aan de hand van honderden foto's, prentkaarten en plannetjes. Daarbij ligt de nadruk vooral op de talrijke vakantiewoningen die de gemeente rijk is. Naast de goed uitgewerkte architectuurhistorische informatie biedt het boek verhalen en anekdotes van bewoners of omwonenden, dit om tegemoet te komen aan de wens van het gemeentebestuur om de publicatie voor een ruim publiek aantrekkelijk te maken.

Voor de stad Brugge is een ontzettend interessante en vooruitstrevende website huizenonderzoek voorhanden. Deze site behandelt de stad Brugge en biedt een inventaris beschermde monumenten, een inventaris van standbeelden en beeldhouwwerken en van cinemazalen. Er kan gezocht worden op kaart (tot perceelsniveau) en op adres. Interessant is dat naast de tekstuele informatiefiche voor heel wat percelen de link bestaat met hetzelfde perceel op historisch kaartmateriaal. Dit is een zeer sterke benadering naar wetenschappelijk onderzoek toe.

In de provincie Antwerpen maakten verschillende gemeenten een inventarisatie van het bouwkundig erfgoed uit in functie van het vergunningsbeleid: Niel gaf opdracht aan een studiebureau om dit uit te voeren (in functie van BPA/RUP), de gemeente Schoten inventariseerde de villawijken Schotenhof en Koningshof, Ranst besteedde de herinventarisatie van Bouwen door de Eeuwen heen uit. In Oud-Deurne werd een inventaris opgemaakt waar o.m. interessante noodwoningen aan het licht kwamen. De Stad Antwerpen gaf opdracht tot inventarisatie van de wijk Sint-Mariaburg (Ekeren) in functie van een RUP. 8 Hetzelfde zal gebeuren voor (een deel van) de binnenstad.

Het Sint-Lukasarchief maakte herinventarisaties van de reeks Bouwen door de Eeuwen heen voor Wemmel, Heuvelland, Halle en Kortenberg. Voor Knokke-Heist maakte het archief een "inventarisatie van het bouwkundig erfgoed in de villawijk Prins Karellaan te Knokke-Zoute." (Knokke was toen nog niet geïnventariseerd binnen de Bouwen-reeks) 9
Verschillende gemeenten of hun heemkundige kringen maakten werk van het inventariseren van 19de- en 20ste-eeuws bouwkundig erfgoed binnen hun gemeente. Voorbeelden zijn Kalmthout, Brasschaat, Deurne, Mortsel, Nijlen, Wilrijk, Nieuwpoort, De Panne. Deze gegevens werden uitgewerkt in wandelgidsen of publicaties bij Roularta. 10 11 12 13 14

Geert Vanthuyne (Gemeente De Panne) werkt aan een doctoraatsverhandeling omtrent architectuur aan de Westkust. Voorlopig is deze informatie nog niet beschikbaar.
De dienst Monumentenzorg van de stad Mechelen is zeer actief op het vlak van inventarisatie. Samen met "Restauratie en integratie in Mechelen" (RIM) werkten ze wandelingen uit rond historisch erfgoed in de stad.
In Tielt, Torhout en Beernem had men in de gemeente voor het verschijnen van de gegevens van Bouwen door de Eeuwen Heen een eigen inventaris ter beschikking, die verwerkt is in Bouwen.

3 Heemkundige kringen15

De heemkundige kring van de Antwerpse polder vzw en de vzw Poldermuseum Lillo-Fort stelden een brochure samen onder de titel wandelen in Lillo-Fort en het Poldermuseum met aandacht voor het beschermd en niet-beschermd waardevol erfgoed in Lillo-Fort.

Heemkundige Kring De Vlierbes maakte in september 2001 een lijst van niet-beschermde waardevolle gebouwen in Beerse en Vlimmeren ( Antwerpen). Deze lijst was gebaseerd op Bouwen door de Eeuwen Heen in Vlaanderen en vulde de gegevens daarvan aan.
De gemeente Zonhoven (Limburg) besteedt aandacht aan niet-beschermd waardevol erfgoed door de uitgave van de Kleine Gids voor Zonhoven, waarin een overzicht geboden wordt van beschermde monumenten, stads- en dorpsgezichten en landschappen, van waardevolle gebouwen, gedenktekens, kunstwerken, enz. Alle gebouwen uit deze gids kregen een herkenningsteken.

De heemkundige kring van Mortsel geeft in hun tijdschrift regelmatig overzichten van landhuizen, villa's en herbergen. Ze werken al twintig jaar rond deze thema's.

4 Kwaliteiten en knelpunten

Een absoluut voordeel van een lokaal opgevatte inventaris is de grote kennis van het eigen erfgoed. Daardoor wordt veel vaker het historische of socio-culturele belang van het erfgoed duidelijk.
Een minpunt van deze projecten is de vaak beperkte ontsluiting. De publicaties zijn vaak enkel lokaal gekend en beschikbaar. Slechts in enkele gevallen biedt een website een publieke databank aan. Een duidelijk voorbeeld is de zeer uitgebreide reeks brochures die opgemaakt werd voor de verschillende Open Monumentendagen. Daar staat vaak nieuwe onderzoeksinformatie in die nergens anders gepubliceerd werd. Deze brochures zijn echter vaak enkel in de lokale bibliotheken beschikbaar en worden dus niet genoeg gebruikt.