2.3.1 Beschermd erfgoed: het register van de beschermde monumenten, stads- en dorpsgezichten

Een belangrijk soort bouwkundig erfgoed is het beschermd erfgoed. Omdat dit belangrijke juridische consequenties heeft, werd bij decreet vastgelegd dat hier een inventaris of register van moet worden opgemaakt, toegankelijk voor elke burger. (Artikel 10 van het decreet van 3 maart 1976 tot bescherming van monumenten en stads- en dorpsgezichten). De entiteit Onroerend Erfgoed van het Agentschap Ruimtelijke Ordening en Onroerend Erfgoed, houdt dit register bij. Afschriften moeten berusten bij het agentschap, het provinciebestuur en het gemeentebestuur, elk voor hun ambtsgebied. "Eenieder kan zich op zijn kosten uittreksels uit het register doen verstrekken".
Deze registers bevatten ondertussen ca. 12.000 monumenten en ca. 2000 stads- en dorpsgezichten.

1 Beschermingsbesluiten en inhoudelijke dossiers

In het Agentschap Ruimtelijke Ordening en Onroerend Erfgoed wordt centraal in Brussel het originele beschermingsbesluit bijgehouden, met handtekening van de minister. Afschriften worden bewaard in de provinciale cellen van het Agentschap (Brugge, Gent, Hasselt, Leuven en Antwerpen). Bij deze administraties kunnen de inhoudelijke dossiers van de beschermingen, de afbakening op kadasterkaart en het beschikbare fotomateriaal op aanvraag geconsulteerd worden. 1

2 Databank beschermd erfgoed

De administratieve gegevens over beschermingsdossiers (eigenaars, kadastrale gegevens, gegevens openbaar onderzoek, koppeling met premies enz.) worden vanaf 1995 bijgehouden op een interne, niet publiek toegankelijke databank 'Melanie'. Een publiek toegankelijk, maar inhoudelijk zeer beperkte databank van het beschermd erfgoed is beschikbaar op de website. In de databank van het beschermd erfgoed vindt u een actueel overzicht van voorlopig en definitief beschermde monumenten, landschappen, stads- en dorpsgezichten en archeologische monumenten en sites in het Vlaams Gewest. De databank kan geografisch, chronologisch en typografisch doorzocht worden. Er is ook een databank die de voorlopige beschermingen bijhoudt. Grote hiaten in deze databank zijn het ontbrekende fotomateriaal, gebrek aan actuele adressen of kadasternummers en het ontbreken van tekstmateriaal. Enkel dossiernummer, procedurele data en een korte typering "naam" van het beschermde object worden meegegeven. Met deze info dient de onderzoeker zich tot de administratie te richten, waar meer informatie uit de interne databank of de papieren dossiers kan opgevraagd worden.

Een private, interactieve website die aan het gebrek aan beeldmateriaal tegemoet tracht te komen, is www.erf-goed.be. Gebruikers worden aangespoord om zelf foto's te nemen van beschermd erfgoed bij hen in de buurt en die te posten op de website. De gebouwen worden ook gegeorefereerd en kunnen via een kaart opgezocht worden:

In mei 2008 is het VIOE gestart met de synchronisatie van de databank van de inventaris van het bouwkundig erfgoed en de databank van de beschermingen. In de databank van de inventaris wordt bij elk opgenomen item aangeduid of dit al dan niet beschermd is. Het nummer van het beschermingsdossier wordt ingevoerd en de link met de online databank beschermingen wordt gemaakt. Tevens wordt nagegaan of er in de databank van de inventaris beschermde monumenten ontbreken, iets wat zeker een feit is voor de zgn. jonge monumenten.

3 GIS-laag beschermd erfgoed

In 2007 werd het project rond het georefereren van het beschermd erfgoed op een aparte GIS-laag afgewerkt. Dit is onontbeerlijk om een efficiënt vergunningsbeleid van de lokale overheden en om een makkelijke dossierbehandeling bij het Agentschap R-O mogelijk te maken. Alle monumenten, stads- en dorpsgezichten, landschappen en archeologische sites werden met polygonen op een kadasterkaart uitgetekend. Dit project werd uitgevoerd in een samenwerking tussen het Agentschap R-O Onroerend Erfgoed en het VIOE. De afgewerkte GIS-laag werd ter beschikking gesteld op de beleidsserver, zodat het Agentschap R-O deze gegegevens kan consulteren. Tot nog toe is deze laag echter nog niet publiek toegankelijk. De laag die via AGIV beschikbaar is, is zeer sterk verouderd.
In veel gemeenten of steden heeft men een eigen, lokale GIS-laag van het beschermd erfgoed ontworpen, omdat de centrale GIS-laag vooralsnog niet publiek toegankelijk is. Dit is bijvoorbeeld het geval in Gent, Antwerpen of Knokke-Heist.

4 Publicatiereeksen van de provinciale besturen

Om te voldoen aan hun plicht om een register van het beschermd erfgoed bij te houden, kozen drie van de vijf provinciebesturen ervoor over te gaan tot een publicatiereeks. In Limburg en Vlaams-Brabant nam men dit initiatief niet. In de drie andere provincies heeft men publicaties gemaakt waarin het materiaal geografisch wordt gepresenteerd in verschillende boekdelen. De beschermingen na het jaar van publicatie worden telkens in jaaroverzichten gepubliceerd. De kwaliteit van deze publicaties is dat ze beeldmateriaal voorzien en dat voor elk object een korte historische schets en een bibliografie bestaat, vaak gebaseerd op het beschermingsdossier. Dit is informatie die elders niet (makkelijk) toegankelijk is.

In Oost-Vlaanderen werd van 1975 tot 1990 een overzicht gemaakt van de beschermingen in het "Kultureel Jaarboek voor de Provincie Oost-Vlaanderen." 2 3 4 5 6 7 8 9 Deze informatie werd daarna ook gebundeld in drie publicaties, waarbij Oost-Vlaanderen in drie regio's werd gesplitst. 10 11 12 Na die gebundelde publicaties, werd tot in 2005 telkens een register opgenomen in de jaarverslagen van de provincie Oost-Vlaanderen. Voor de beschermingen vanaf 2005 wordt naar een nieuwe publicatie toegewerkt, die evenwel nog moet geconcretiseerd worden.
In West-Vlaanderen bracht het provinciebestuur tussen 2001 en 2005 eveneens een reeks van drie boeken uit met de beschermingen tot dan toe. 13 14 15 Sindsdien zorgt men in het erfgoedtijdschrift 'In de steigers' voor een regelmatig overzicht van de nieuwe beschermingen.
In de provincie Antwerpen bestaat een gelijkaardige reeks, die tussen 1987 en 2001 werd uitgegeven, telkens met de een update van de gegevens. 16 17 18 19 20 Sindsdien worden geen gegevens meer gepubliceerd voor deze provincie.