2.5.5 Tuinen en parken

1 Stand van zaken

Stand van zaken inventarisatie tuinen en parkenFig. 1: Stand van zaken inventarisatie tuinen en parken.

Chris De Maegd schreef in M&L een artikel over de stand van zaken en het belang van het lopende inventarisatieproject van historische tuinen en parken in Vlaanderen. 1 De voorliggende tekst is uit deze bijdrage overgenomen, met dank aan de auteur. In de reeks Bouwen door de Eeuwen Heen worden de gebouwen niet systematisch gekaderd in hun omgeving van erven, tuinen, parken, hagen enz. Zeker in de oudste delen ontbreekt dit element helemaal. Pas sedert het Charter van Firenze van 1982 is er internationale erkenning van het belang van tuinen. In navolging van Wallonië werd in 1994 in Vlaanderen de inventarisatie gestart van dit onroerend erfgoed. Een belangrijke doelstelling van de auteurs was om via de inventaris niet-ingewijden te leren kijken met de ogen van een inventaris. Die moet het object analyseren, er de essentie van onderstrepen en het evalueren. Dat proces helpt bij het beheren van erfgoed vanuit de juiste historische reflex.
De inventarisatie gebeurde eerst uitsluitend in Limburg, sedert 1997 nagevolgd in Vlaams-Brabant. Ondertussen beslaat de "Inventaris Historische Tuinen en Parken" toch al een goed deel van deze beide provincies.

Voor Limburg gebeurden het onderzoek en de publicatie volgens dezelfde administratieve indeling (arrondissementen en kantons) als voor de reeks Bouwen door de Eeuwen heen; in Wallonië werd dit systeem ook gevolgd. Sint-Truiden en vier landelijke gemeenten op de grens met Brabant zijn het onderwerp van het eerste Limburgse deel. De stad Hasselt en de twaalf overige gemeenten maken het tweede deel uit. Het derde deel wordt gevormd door de stad Borgloon en vier naburige gemeenten. Samen vormen ze het kanton Borgloon in het arrondissement Tongeren. De inventarisatie van Bilzen en Hoeselt (kieskanton Bilzen) is achter de rug; voor Hoeselt is de redactie al beëindigd, voor Bilzen bijna. De tuininventaris van Voeren staat nu op het programma; Tongeren en Riemst. Maasmechelen en Lanaken, de vier overige kantons in het arrondissement Tongeren en alle gemeenten van het arrondissement Maaseik blijven voorlopig op tuingebied een blanco kennisvlak.

In de Bouwen-reeks beslaan de Vlaams-Brabantse arrondissementen Leuven en Halle-Vilvoorde elk maar één boekdeel. Het zijn de twee allereerste inventarissen in de reeks en ze moeten beschouwd worden als pilootprojecten om de methodologie te ontwikkelen en uit te testen. Een aantal criteria zijn ondertussen sterk verouderd, zoals het gegeven dat enkel het bouwkundig erfgoed van voor 1830 behandeld werd. De tuininventaris is veel uitgebreider, immers in de 19de en begin 20ste eeuw werden veel nieuwe kastelen en voorstedelijke villa's en woningen van dorpsnotabelen gebouwd. Het onderzoek gebeurde disparaat: een beheersdossier voor een landschap of een beschermingsaanvraag was dikwijls de aanleiding om een onderzoek van een gemeente te starten. De inventaris van Vlaams-Brabant wordt dus niet per arrondissement, niet per kanton gepubliceerd en evenmin gegroepeerd rond een stad. De provincie zal uiteindelijk zeven boekdelen beslaan; het vijfde deel dat in 2008 wordt gedrukt, sluit aan bij het eerste deel van de provincie Limburg. De redactie van het zesde deel met Kampenhout, Kraainem, Machelen, Steenokkerzeel, Vilvoorde, Wezembeek-Oppem, Zaventem en Zemst is voltooid en de uitgave is eind 2008 zo goed als persklaar. Van een zevende deel dat Affligem, Asse, Grimbergen, Kapelle-op-den-Bos, Londerzeel, Meise, Merchtem, Opwijk en Wemmel zal omvatten zal de redactie tegen einde 2008 rond zijn. Maar de gemeenten Beersel, Bertem, Drogenbos, Halle, Herent, Hoeilaart, Huldenberg, Kortenberg, Leuven, Linkebeek, Overijse, Sint-Genesius-Rode en Tervuren blijven voorlopig zonder inventaris, al zijn een aantal teksten wel al beschikbaar.

De particulariteiten van de onderzochte streek bepalen vanzelfsprekend de inhoud van elke inventaris, maar de persoonlijke interesse van de inventarissen schemert in elk deel door. Zo weegt de dendrochronologie in de Vlaams-Brabantse inventaris zwaarder door. In de Limburgse boeken is er meer aandacht voor hagen, hekken, muren, boerentuintjes en erven.

2 Samenstelling

De inventarissen zijn allemaal gedocumenteerd met historische kaarten, oude prentkaarten, plannen, gravures, tekeningen, aquarellen, oude en recente foto's. Alle opgenomen objecten zijn per gemeente gelokaliseerd op de recente stafkaart met schaal 1/50.000. In de inleiding worden de doelstelling, het onderzochte gebied, de definitie van de gebruikte termen, de onderzoeksprocedure en de gebruikte bronnen voorgesteld.

De opgenomen objecten worden beschreven en getypeerd en van de belangrijkste tuinen en parken wordt het ontstaan gesitueerd en de evolutie tot vandaag gevolgd. Een synthese gaat elke tekst vooraf en de vertalingen daarvan in het Frans en Engels werden achteraan verzameld. Het personenregister en de synthetiserende tabel met het typologisch overzicht, een overzicht volgens de oorsprong van de opgenomen objecten en een overzicht van hun belangrijkste kwaliteiten en kenmerken moeten verder onderzoek stimuleren en het formuleren van conclusies vergemakkelijken. Deze kunnen invloed hebben op het beleid en de dagelijkse zorg voor het patrimonium.

3 Kwaliteiten en knelpunten

De inventarissen van historische tuinen en parken bewijzen hun nut op velerlei gebied. Ze zijn nodig bij de adviesverlening in de zorgende omgang met landschappen, parken en dorpsgezichten, ze zijn de basis voor het onderzoek naar eventuele beschermingen en zijn er het referentiekader voor. Ze worden geraadpleegd voor het cultuurhistorische aspect bij de afbakening van ankerplaatsen en voor het schrijven van de verantwoording daarvoor. Bovendien zijn ze een niet te onderschatten steun in het overleg over aangelegenheden waar de belangen van natuurverdedigers in conflict komen met de cultuurhistorische benadering die voor beschermde parken en tuinen een vanzelfsprekende reflex zou moeten zijn.

De zeven, weldra acht inventarisdelen van Inventaris Historische Parken en Tuinen zijn degelijke opstappen naar de nog te schrijven geschiedenis van de tuinkunst in België. In overzichten, ongeacht of ze vulgariserend zijn of wetenschappelijke pretenties hebben, worden onze tuinen zelden vermeld of zijn het altijd hetzelfde handvol, niet eens in Vlaanderen gelegen tuinen.

Enkel in Limburg en Vlaams-Brabant is de inventarisatie van tuinen en parken aan de gang. In de andere drie provincies werd nog geen inventarisatie opgestart. Hoewel het onderzoek in Limburg en Vlaams-Brabant tegen einde 2008 niet voltooid zal zijn, is de voortzetting ervan vanaf 2009 een groot vraagteken.

De "Inventaris Historische Tuinen en Parken" is ontsloten met rijk geïllustreerde wetenschappelijke publicaties, die verschenen in de reeks M&L Cahiers. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 De gegevens zijn echter tot nog toe niet opgenomen in een databank en zijn niet digitaal beschikbaar.

4 Externe initiatieven

  • Voor Kortrijk werd door Debrabandere een inventaris opgemaakt van de tuinen en parken. 11
  • Volkstuinen in Vlaanderen. Op donderdag 6 september 2007 organiseerde het departement Landbouw en Visserij van de Vlaamse overheid, in samenwerking met de provincie Oost-Vlaanderen, UGent en KADOC de studiedag ‘Volkstuinen in Vlaanderen: verleden, heden en toekomst’. Daarop werd onder meer de studie Toestandsbeschrijving van de volkstuinen in Vlaanderen vanuit een sociologische en ruimtelijke benadering voorgesteld. De studie is een realisatie van UGent (Afdeling Mobiliteit en Ruimtelijke Planning) in opdracht van het departement Landbouw en Visserij van de Vlaamse overheid. De studie beoogde in eerste instantie een inventarisatie van de volkstuinparken in Vlaanderen en het Brussel Hoofdstedelijk Gewest. Aan de hand daarvan worden die parken in het studierapport onderling vergeleken en hun beleids- en juridische context geanalyseerd. Er wordt eveneens een richtnorm voor de behoeftebepaling van volkstuinen berekend. Op basis van een sterkte-zwakteanalyse formuleren de onderzoekers aanbevelingen. Op de website 'het abc van de volkstuin' kunnen de studieresultaten gedownload worden. Er is ook een publicatie aan verbonden.12